Anlamına Göre Cümle Türleri |
İşin, oluşun, hareketin, durumun, kılışın yüklemde nasıl anlatıldığına göre cümleler çeşitlere ayrılır. Burada işin yapılıp yapılmadığı, durumun varlığı yokluğu, işin istenildiği ya da emredildiği, bildirildiği ya da sorulduğu önemlidir. Cümlede anlatılan işin, oluşun, hareketin olup olmadığını veya sözü edilenin var olup olmadığını bildiren cümlelere haber cümlesi; bir isteği, dileği, emri, tasarıyı, şartı bildiren cümlelere de dilek cümlesi denir. Bunlar da olumlu ve olumsuz olmak üzere ikiye ayrılır. 1. Olumlu CümleFiil cümlesinde işin, oluşun yapıldığını veya olduğunu; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunduğunu, var olduğunu, bahsedilen şekilde olduğunu bildiren cümlelerdir. Bursa bu mevsimde soğuktur. 2. Olumsuz CümleFiil cümlesinde işin, oluşun yapılmadığını, yapılmayacağını veya olmadığını; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunmadığını, var olmadığını, bahsedilen şekilde olmadığını bildiren cümlelerdir. Fiil cümleleri, olumsuzluk ekiyle ve "ne.....ne" bağlacıyla; isim cümleleri de "yok, değil" kelimeleriyle, "ne....ne" bağlacıyla ve "-sİz" olumsuzluk ekiyle kurulur. Yarın daha erken gelmemelisin. 3. Soru Cümlesiİçinde soru anlamı bulunan; bir konuda bilgi edinmek, şüpheleri gidermek ve düşünceleri onaylatmak için kurulan cümlelere soru cümlesi denir. Elimdekinin ne olduğunu kim söyleyecek? Özne ]"mİ" soru ekiyle: Soru eki değişik anlamlar katabilir: Soru eki her zaman cevap almaya yönelik değildir. Bazen cevap sorunun içinde de olabilir. ]Soru sıfatlarıyla: ]Soru zamirleriyle: ]Tonlama yoluyla 4. Emir CümlesiYüklemi emir kipiyle çekimlenmiş veya anlamca emir özelliği taşıyan cümlelerdir. *Emir kipiyle çekimlenmediği hâlde anlamca emir ifade eden cümleler de vardır. *Bazen dilek, istek anlamları ve başka anlamlar da taşır. 5. Ünlem CümlesiSevgi, korku, şaşma, hayret, seslenme, coşkunluk, heyecan ve sitem ifade eden cümlelere ünlem cümlesi denir. Ünlem cümleleri, ünlemlerle, bazı sıfatlarla, emir kipiyle, "ki" bağlacıyla, haykırmalarla ve ses tonuyla kurulur. Yapma! *Ünlem ifade eden sözler her zaman cümle hâlinde değildir: 6. Şart Cümlesiİçinde şart ve koşul anlamı bulunan cümlelere şart cümlesi denir. Şart cümlelerinin yüklemleri şart kipine göre çekimlenmiştir ve yardımcı cümle oluşturmuştur. Yani bir cümleyi şart çekimiyle bir yardımcı cümle yapabiliriz. Eve geldiyse bizi beklesin.
*Cümlelerde şart anlamı bazı kelime ve eklerle de yapılabilir: 7. İstek CümlesiGerçekleşmesi mümkün olan veya olmayan dileği, arzuyu, isteği bildiren cümlelere istek cümlesi denir. İstek cümlesi istek ve dilek-şart kipleriyle yapılır; bu kiplerle birlikte "bari, tek, n'olaydı, keşke" kelimeleri de kullanılabilir. Çıkıp biraz dolaşalım. Sonuç *Her cümle bu yedi cümle türünden en az birine dahildir.
|
